Potansiyometre nedir, nasıl çalışır? Bacakları, Arduino bağlantısı ve LED örneği

Bu yazıda ne yapacağız?

1. Potansiyometrenin içine bakıp nasıl çalıştığını göreceğiz.
2. Üç bacağı Arduino Uno'ya bağlayıp değeri okuyacağız.
3. Bir düğmeyi çevirip gerilimi, analogRead değerini, LED ve servo karşılığını canlı izleyeceğiz.
4. Pot ile LED parlaklığı ayarlayacağız, doğru potu seçip arızalısını ölçerek bulacağız.

Neden işe yarar? Pot, robota "ne kadar" bilgisini vermenin en kolay yolu: hız, açı, parlaklık, eşik değeri. Bağlantısını bir kez öğrenince joystick gibi analog parçalar da aynı mantıkla okunur.

Potansiyometre nedir, ne işe yarar?

Potansiyometre (kısaca pot), mili çevrilerek ayarlanan bir dirençtir. Üç bacağı vardır: iki uç ve ortada, kayan kontağa (silecek) bağlı bacak.

• Günlük hayatta: ses düğmeleri, oyun kollarının içi, kartlardaki küçük ayar vidaları.
• Robotikte: motor hızını, servo açısını ya da LED parlaklığını elle ayarlamak; bir kolun açısını ölçmek. Hobi servolarının içinde de konumu ölçen bir pot vardır.

Potansiyometre nasıl çalışır?

Pot, uçlarına verilen gerilimi silecek noktasında ikiye böler. Buna gerilim bölücü denir.

• 1 ile 3 arası direnç sabittir: 10 kΩ potta hep 10 kΩ.
• Mili çevirince silecek kayar: A-W (1 ile orta) büyür, W-B (orta ile 3) küçülür. Toplamları değişmez.
• 1'i GND'ye, 3'ü 5 V'a bağlarsanız orta bacakta 0 ile 5 V arası bir gerilim olur.

V(orta bacak) = 5 V × A-W / (A-W + W-B)

Potansiyometre bacakları: nasıl bağlanır?

Kural tek: dış iki bacak 5V ve GND'ye, orta bacak ölçülen yere gider.

• Dış bacakları ters takarsanız bir şey bozulmaz, yalnız dönüş yönü tersine döner.
• Orta bacağı 5V ya da GND'ye bağlamayın: mili uca çevirince 5V ile GND arasında direnç kalmaz, kısa devre olur.

Arduino ile potansiyometre okuma

Breadboard'da üç bacağı ayrı sütunlara takın; sütunların nasıl bağlı olduğunu breadboard nasıl kullanılır yazısında bulabilirsiniz. Kodu yükleyip Seri Port Ekranı'nı açın, mili çevirin:

// Potansiyometreyi oku, değeri ve gerilimi Seri Port Ekranı'na yaz.
// Bağlantı: 1. bacak -> GND, orta bacak -> A0, 3. bacak -> 5V
const int POT_PIN = A0;

void setup() {
  Serial.begin(9600);                     // Seri Port Ekranı'nı 9600 baud'a ayarlayın
}

void loop() {
  int deger = analogRead(POT_PIN);        // 0 ile 1023 arası
  float volt = deger * 5.0 / 1024.0;      // yaklaşık gerilim (5 V referans)
  Serial.print("Değer: ");
  Serial.print(deger);
  Serial.print("   Gerilim: ");
  Serial.print(volt, 2);
  Serial.println(" V");
  delay(200);                             // saniyede 5 satır
}

• Uno'nun analog girişi 10 bitliktir: 0 V için 0, 5 V için 1023 okur. Bir adım yaklaşık 4,9 mV.
• Bir okuma yaklaşık 100 µs sürer; döngüde rahatça okunur.
• Uno'yu ilk kez kullanıyorsanız Arduino nedir yazısıyla başlayın.

Kendiniz deneyin

Düğmeyi çevirin, sonra 3,3 V pini ve 100 kΩ seçeneklerine basıp hangi sayının neden değiştiğine bakın.

Hesap ATmega328P veri sayfasındaki formülle yapılıyor: analogRead = V × 1024 / 5, en fazla 1023. Logaritmik eğri basit bir model.

Potansiyometre ile LED parlaklığı ayarlama

// Potansiyometre ile LED parlaklığı ayarlama.
// Pot: 1. bacak GND, orta bacak A0, 3. bacak 5V.
// LED: pin 9 -> 220 ohm direnç -> LED uzun bacak, LED kısa bacak -> GND
const int POT_PIN = A0;
const int LED_PIN = 9;                    // PWM pini (~ işaretli)

void setup() {
  pinMode(LED_PIN, OUTPUT);
}

void loop() {
  int deger = analogRead(POT_PIN);                  // 0-1023
  int parlaklik = map(deger, 0, 1023, 0, 255);      // 0-255'e çevir
  analogWrite(LED_PIN, parlaklik);                  // PWM ile parlaklık
  delay(10);
}

• analogRead 0-1023 verir, analogWrite 0-255 ister. map() aradaki çeviriyi yapar (tamsayıyla, küsuratı atar).
• LED'i ~ işaretli bir pine takın. Uno'da PWM pinleri: 3, 5, 6, 9, 10, 11.
• Aynı yolla servo da sürülür: map(deger, 0, 1023, 0, 180). Ayrıntılar servo motor nedir yazısında.

Potansiyometre ile DC motor hız kontrolü

Motoru potun üzerinden beslemeyin. Küçük potlar çok az güç taşır (örneğin Bourns PTV09: 0,05 W); motor akımı potu ısıtıp bozar.

Doğru yol: pot → A0 → analogWrite → transistör ya da motor sürücü (L298N gibi) → motor.

• Yukarıdaki LED kodu aynen çalışır; pin 9 LED yerine sürücünün hız (EN) girişine gider.
• Motorun beslemesi ayrı olur, GND'ler birleştirilir.

Potansiyometre çeşitleri: lineer, logaritmik, trimpot

• Lineer (B): çevirdikçe direnç eşit artar. Arduino için bunu seçin. Gövdede B10K genellikle "lineer, 10 kΩ" demektir.
• Logaritmik (A, audio): önce yavaş, sonra hızlı artar; ses düğmeleri için. Harf kodu herkes için aynı değil, emin değilseniz yarıda ölçün.
• Trimpot: karta takılan, tornavidayla bir kez ayarlanan küçük pot. Sensör modüllerindeki eşik ayarı böyledir.

Neden hep 10 kΩ? Uno'nun analog girişi 10 kΩ ve altındaki kaynaklara göre tasarlanmış. 1 kΩ pot 5 V'ta sürekli 5 mA çeker; 100 kΩ pot ise okumayı biraz kaydırabilir.

Potansiyometre nasıl ölçülür, arızası nasıl anlaşılır?

Enerjiyi kesin, multimetreyi direnç (Ω) kademesine alın. Kademe seçimi multimetre nasıl kullanılır yazısında.

1. 1 ile 3 arası: yazan değere yakın çıkmalı. Tolerans geniştir: ±%20 bir 10 kΩ pot 8-12 kΩ arası çıkabilir.
2. 1 ile orta arası: mili yavaşça çevirin. Değer sıfıra yakından toplam değere kadar düzgün değişmeli.
3. Arıza işareti: değer zıplıyor, bir an açık devre (OL) gösteriyor ya da hiç değişmiyorsa direnç yolu veya silecek aşınmış olabilir. Arduino'da da sayılar titrer.

Sık yapılan hatalar

Kaynaklar

Erişim: 17 Ekim 2026

• Arduino, analogRead(): 10 bit, 0-1023, Uno'da 4,9 mV adım, yaklaşık 100 µs, boşta pin oynar.
• Arduino, analogReference(): 5 V kartlarda varsayılan referans 5 V.
• Arduino, analogWrite() ve map(): Uno PWM pinleri, 0-255, tamsayı hesabı.
• Arduino, AnalogInOutSerial örneği: pot A0'da, LED pin 9'da 220 Ω ile.
• Microchip, ATmega328P veri sayfası: ADC = Vin × 1024 / Vref; ADC 10 kΩ ve altı kaynaklara göre.
• Bourns, PTV09 veri sayfası: lineer ve audio eğriler, ±%20 tolerans, 0,05 W, 280° mekanik açı.
• Wikipedia, Potentiometer: harf kodlarının standart olmaması, "%10 log" eğrinin anlamı.